นายเฉลิม นาคีรักษ์ ศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์ (จิตกรรม) พ.ศ. ๒๕๓๑
โดย นิติกร กรัยวิเชียร
ที่มา สกุลไทย

โรงเรียนเพาะช่าง หรือในนามปัจจุบันคือสถาบันเทคโนโลยีราชมงคล วิทยาเขตเพาะช่าง เป็นสถาบันการศึกษาศิลปะที่เก่าแก่ที่สุดของประเทศไทย ซึ่งได้สร้าง ศิลปิน และช่างฝีมือที่มีความสามารถสูงและประสบความสำเร็จมาแล้วนับคนไม่ถ้วน ศาสตราจารย์เฉลิม นาคีรักษ์ ศิลปินแห่งชาติท่านที่ผมจะได้นำเสนอในฉบับนี้ ก็เป็นศิลปินอีกท่านหนึ่งที่มีความผูกพันธ์กับสถาบันแห่งนี้อย่างแนบแน่นมาเป็นเวลายาวนาน เริ่มต้นตั้งแต่ในฐานะนักเรียน เมื่อเรียนจบแล้วก็ได้เข้ารับราชการเป็นครูผู้น้อย จากนั้นก็ได้มีความก้าวหน้าในหน้าที่การงานโดยลำดับ จนได้เป็นผู้อำนวยการของสถาบันนี้จนเกษียณอายุราชการ ตลอดระยะเวลาตั้งแต่แรกเริ่มเข้ารับราชการ ท่านได้ปฏิบัติหน้าที่ในฐานะอาจารย์ และผู้บริหารอย่างดีที่สุด เป็นที่เคารพนับถือของศิษย์และผู้ร่วมงานเป็นอย่างมาก ทั้งยังเป็นศิลปินที่ได้สร้างสรรค์ผลงานจิตรกรรมที่ดีเด่นมากมายในเวลาเดียวกัน นับเป็นศิลปินแห่งชาติที่มีประวัติความเป็นมาที่น่าสนใจยิ่งอีกท่านหนึ่ง

ศาสตราจารย์เฉลิม นาคีรักษ์ เกิดเมื่อวันที่ ๒๑ กันยายน พุทธศักราช ๒๔๖๐ ที่อำเภอตระการพืชผล จังหวัดอุบลราชธานี ปัจจุบันอายุ ๘๓ ปี ท่านได้รับการศึกษาจนจบระดับมัธยม ที่โรงเรียนในจังหวัดบ้านเกิด ด้วยความที่ท่านเป็นผู้ที่มีความสนใจในทางศิลปะเป็นพิเศษมาตั้งแต่เด็กๆ ท่านจึงตัดสินใจเดินทางเข้ากรุงเทพเพื่อเข้าเรียนวิชาศิลปะที่โรงเรียนเพาะช่างเมื่อปีพุทธศักราช ๒๔๗๗ ท่านได้ศึกษาอยู่เป็นเวลา ๔ ปี จนสำเร็จจึงได้เข้าศึกษาต่อวิชาครูประถมที่โรงเรียนฝึกหัดครูประถมพระนครอีก ๑ ปี จากนั้นก็ได้ไปเข้ารับการอบรมวิชาทฤษฎีศิลปะกับศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี ที่มหาวิทยาลัยศิลปากร อีก ๖ เดือน ก่อนที่จะเข้ารับราชการในตำแหน่งครูจัตวา สอนศิลปะที่โรงเรียนเพาะช่างเมื่อปีพุทธศักราช ๒๔๘๓ ในระหว่างที่รับราชการ ท่านยังได้เคยมีโอกาสเดินทางไปดูงานด้านศิลปะที่ประเทศญี่ปุ่นอีกด้วย ทำให้ท่านได้สั่งสมประสบการณ์อันเป็นประโยชน์แก่การนำกลับมาถ่ายทอดแก่ลูกศิษย์ลูกหาในเวลาต่อมา ท่านได้ทุ่มเทสติปัญญาความสามารถถ่ายทอดความรู้แก่ศิษย์อย่างเต็มที่ ทั้งยังได้ปฏิบัติงานศิลปะควบคู่กันไปโดยตลอด

งานศิลปะที่ท่านทำโดยหลักนั้นคืองานจิตรกรรม ซึ่งมีทั้งแนวสากลสมัยใหม่ และแนวประเพณีประยุกต์ ส่วนเทคนิคที่ใช้มีทั้งสีน้ำมัน สีน้ำ สีฝุ่น และสีพลาสติก ส่วนเนื้อหาและเรื่องราวที่ท่านเขียนนั้นมีหลากลหาย ตั้งแต่ภาพหุ่นนิ่ง ภาพทิวทัศน์ ภาพบุคคล และภาพเกี่ยวกับประเพณีและวัฒนธรรมไทย ซึ่งผลงานเหล่านี้ล้วนเป็นผลงานที่ดีเด่นเป็นที่ยอมรับโดยทั่วไป ผลงานสำคัญที่ท่านได้สร้างสรรค์ไว้ได้แก่พระบรมสาทิศลักษณ์ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระนางเจ้าฯพระบรมราชินีนาถ ตลอดจนพระมหากษัตริย์และเจ้านายในราชวงศ์จักรีอีกหลายพระองค์ ซึ่งประดิษฐานไว้ในสถานที่สำคัญต่างๆ หลายแห่ง ด้านการเขียนภาพสีน้ำ ก็เป็นงานที่ท่านรักและทำได้ดีเป็นพิเศษ จนได้รับคำชมเชยจากศาสตราจารย์ศิลป์ พีระศรี งานประเภทนี้ส่วนใหญ่จะเป็นภาพทิวทัศน์ที่ต่างๆ ทั้งในประเทศและต่างประเทศที่ท่านได้เดินทางไปพบเห็นและเกิดความประทับใจ

ส่วนผลงานแนวประเพณีประยุกต์นั้น นับเป็นผลงานดีเด่นที่เป็นเอกลักษณ์เฉพาะตัวของท่าน ผลงานเหล่านี้นอกจากจะสามารถถ่ายทอดชีวิตความเป็นอยู่ของชาวบ้านในชนบทได้เป็นอย่างดีแล้ว ยังให้ความรู้สึกของความสดใสสนุกสนาน มีรายละเอียดที่ซับซ้อนน่าสนใจไปทั่วทุกตารางนิ้วของผลงาน อันเกิดจากการรวมตัวกันของแนวความคิดสร้างสรรค์ องค์ประกอบทางศิลปะ และฝีมือชั้นครูของท่านด้วย

อาจารย์เฉลิมได้จัดแสดงผลงานเดี่ยว และส่งผลงานร่วมแสดงในงานแสดงผลงานศิลปะหลายครั้งทั้งในประเทศและต่างประเทศ ตั้งแต่ปีพุทธศักราช ๒๔๘๓ ต่อเนื่องเรื่อยมาและได้รับรางวัลเกียรติคุณหลายครั้งอาทิ

-ได้รับรางวัลจิตรกรรม จากงานประกวดศิลปในงานฉลองรัฐธรรมนูญ

-ได้รับรางวัลในการประกวดผลงานศิลปกรรมซึ่งจัดโดยกระทรวงวัฒนธรรมแห่งชาติในสมัยที่จอมพล ป. พิบูลสงครามเป็นนายกรัฐมนตรี

ความประทับที่สำคัญที่สุดในชีวิตของอาจารย์เฉลิม นาคีรักษ์ คือการที่ได้มีโอกาสเข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในโอกาสสำคัญ ๒ โอกาสๆ แรกเข้าเฝ้าฯพร้อมคณะศิลปินเมื่อปีพุทธศักราช ๒๕๐๖ เพื่อเขียนภาพถวายให้ทอดพระเนตร และได้ร่วมโต๊ะเสวยด้วย ส่วนครั้งที่ ๒ ได้ร่วมคณะไปกับอธิบดีกรมศิลปากร และอาจารย์มหาวิทยาลัยศิลปากรอีกหลายท่าน เข้าเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เพื่อถวายคำวิจารณ์ผลงานจิตรกรรมฝีพระหัตถ์ที่ทรงไว้ อันเป็นโอกาสสำคัญซึ่งท่านถือว่าเป็นพระมหากรุณาธิคุณ และเป็นศิริมงคลสูงสุด

อาจารย์เฉลิม นาครักษ์ ได้ปฏิบัติตนในฐานะของครูศิลปะ และให้ให้บริการในทางวิชาการแก่สงคมมาเป็นเวลายาวนาน เป็นศิลปินที่มีผลงานดีเด่น ตลอดจนเป็นผู้ที่สร้างสรรค์และส่งเสริมศิลปวัฒนธรรมอันดีงามของชาติมาโดยตลอด ทั้งยังบำเพ็ญตนอยู่ในศีลธรรมอันดีงามไม่เคยด่างพร้อย นับเป็นตัวอย่างที่สมบูรณ์ของผู้ที่ประสบความสำเร็จในชีวิตทุกๆ ด้าน ท่านจึงได้รับการยกย่องให้เป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาทัศนศิลป์ (จิตรกรรม) เมื่อปีพุทธศักราช ๒๕๓๑

ผมได้รับความกรุณาเป็นพิเศษจากอาจารย์กมล ทัศนาญชลี ศิลปินแห่งชาติสาขาทัศนศิลป์ (จิตรกรรมและสื่อผสม) เมื่อวันที่ผมไปถ่ายภาพท่าน โดยท่านได้รับที่จะติดต่อทาบทามอาจารย์เฉลิม นาคีรักษ์ให้ผมถ่ายภาพ เนื่องจากท่านเป็นศิษย์รักคนหนึ่งของอาจารย์เฉลิมที่วิทยาลัยเพาะช่างเมื่อหลายสิบปีก่อน เมื่ออาจารย์เฉลิมยินดีรับแล้ว อาจารย์กมลก็ได้กรุณาพาผมไปพบอาจารย์เฉลิมด้วยตนเอง ยิ่งไปกว่านั้น ท่านยังได้ถ่ายภาพขณะที่ผมกำลังถ่ายภาพอาจารย์เฉลิมซึ่งผมได้ขอนำภาพดังกล่าวมาลงเป็นภาพเบื้องหลังในฉบับนี้ด้วย

ในปัจจุบัน ด้วยวัย ๘๓ ปี ประกอบกับปัญหาทางด้านสุขภาพ ทำให้อาจารย์เฉลิมจำต้องวางมือจากเขียนภาพอันเป็นงานที่ท่านรักไปอย่างน่าเสียดาย อย่างไรก็ตาม ท่านก็ยังคงเก็บรักษาบริเวณที่ท่านใช้ปฏิบัติงานเขียนภาพของท่านเอาไว้เหมือนเดิมทุกประการ เสมือนกับว่าท่านยังคงเขียนรูปอยู่ตามปกติ บนขาหยั่งตั้งภาพ ก็มีภาพที่ดูเหมือนกับเพิ่งเขียนเสร็จตั้งอยู่ ยังไม่ได้นำไปใส่กรอบ นอกจากนั้นบรรยากาศโดยรวมในห้องนั้นก็ดูอบอุ่น ชวนให้นึกถึงบรรยากาศเก่าๆ เนื่องจากตัวบ้านของท่านนั้นเป็นเรือนไม้อย่างเก่าที่หาดูได้ยากแล้วในสมัยนี้ เครื่องเรือนก็เข้ายุคกับตัวบ้าน ทั้งยังมีภาพสวยๆ ผลงานของท่านเอง ติดประดับอยู่โดยทั่วไป เพิ่มเสน่ห์ให้สตูดิโอในบ้านได้ไม่น้อย ผมถูกใจกับมุมนี้ในทันทีที่ได้เห็น และใช้เวลาเพียงเล็กน้อยในการขยับตำแหน่งสิ่งของต่างๆ เพียงไม่มากให้ลงตัว ก็สามารถลงมือถ่ายภาพได้ ในเรื่องแสงสว่างที่ใช้ในการถ่ายภาพนั้น เนื่องจากในห้องนี้ มีหน้าต่างอยู่ทางด้านซ้าย เลยจากขอบภาพที่เห็นเพียงเล็กน้อย ที่ส่งแสงสว่างเข้ามา ให้แสงที่สวยงาม แต่แสงนั้นไม่มากพอที่ผมจะใช้ถ่ายภาพได้ ผมจึงได้จัดไฟเลียนแบบแสงหน้าต่างนั้นในตำแหน่งและทิศทางเดียวกับแสงธรรมชาติที่ส่องเข้ามา ในเบื้องต้น อาจารย์ธานี นาคีรักษ์ บุตรชายคนโตผู้สืบทอดความเป็นศิลปินจากบิดา ด้วยการเป็นอาจารย์ที่เพาะช่างและเป็นจิตรกรเหมือนกัน ได้ช่วยเป็นแบบแทนอาจารย์เฉลิมให้ผมทดลองถ่ายภาพ ก่อนที่จะถ่ายจริงๆ ทำให้การถ่ายภาพอาจารย์เฉลิมง่ายขึ้น และใช้เวลาไม่มาก ผมจัดท่าให้ท่านดังที่เห็นเพื่อให้ดูแตกต่างจากจิตรกรท่านอื่นๆ ที่ผ่านสายตาท่านผู้อ่านไปแล้ว จุดที่เป็นพระเอกในภาพดังกล่าวนอกจากตัวท่านศิลปินอาวุโสผู้มีเรือนผม คิ้ว และหนวดสีขาวแล้ว ก็คือภาพเขียนแนวประเพณีประยุกต์ ที่ตั้งบนขาหยั่งอันเป็นภาพที่แสดงเอกลักษณ์เฉพาะตัวอย่างชัดเจน ตามแนวทางที่ท่านถนัด ซึ่งภาพดังกล่าว นอกจากจะมีเส้นสายที่งดงามอ่อนช้อย และองค์ประกอบที่ลงตัวแล้ว ยังมีโครงสีที่ดูกลมกลืนกับบรรยากาศโดยรวมของห้อง พลอยช่วยให้ภาพถ่ายของผมภาพนี้มีโครงสีที่สวยไปด้วยโดยอัตโนมัติ

แม้ทุกวันนี้อาจารย์เฉลิม นาครักษ์จะแขวนพู่กันของท่านไปแล้ว แต่ผลงานของท่านยังคงแสดงความสดใส งดงามคงทน ทรงคุณค่าอยู่เสมอ และจะยังคงรักษาความงามอยู่ได้อีกนานไม่ว่าเวลาจะผ่านไปเท่าใด เช่นเดียวกับชื่อเสียงและเกียรติคุณอันดีงามของศิลปินแห่งชาติท่านนี้ ซึ่งจะได้รับการจากรึกอยู่คู่วงการศิลปะของไทยตลอดไปอย่างแน่นอน

ทัศนา นาควัชระ
โดย นิติกร กรัยวิเชียร
ที่มา สกุลไทย

ภาพชายหนุ่มนักไวโอลินที่ผมนำมาให้ชมกันในฉบับนี้ คงเป็นที่คุ้นตาสำหรับผู้ที่นิยมชมชอบเพลงคลาสสิค โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากการบรรเลงของวง BSO หรือ Bangkok Symphony Orchestra เพราะเขาผู้นี้มิได้เป็นเพียงนักไวโอลินผู้มีฝีมือในการบรรเลงไวโอลินได้อย่างไพเราะเพราะพริ้งเป็นเยี่ยมเท่านั้น หากเขายังมีตำแหน่งเป็นหัวหน้าวงดุริยางค์สำคัญดังกล่าวอีกด้วย

คุณทัศนา นาควัชระ เกิดที่กรุงเทพมหานคร เมื่อวันที่ ๑๙ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๑๒ ด้วยความที่คุณพ่อ คือ ศ.ดร.เจตนา นาควัชระ เป็นผู้ที่รักในดนตรีคลาสสิคอย่างลึกซึ้ง ทั้งยังเป็นนักโวโอลินสมัครเล่นฝีมือดีอีกด้วย คุณทัศนาจึงเติบโตมากับเสียงเพลงคลาสสิคจากแผ่นเสียงฝีมือการบรรเลงของยอดนักดนตรีระดับโลกมากมายที่คุณพ่อเปิดฟังในบ้านอย่างสม่ำเสมอ ตลอดจนเสียงไวโอลินจากฝีมือของคุณพ่อเองมาตั้งแต่จำความได้ ยิ่งไปกว่านั้น เขายังได้ติดตามคุณพ่อไปชมการแสดงดนตรี โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากการแสดงของนักดนตรีชั้นเยี่ยมของโลกที่เข้ามาแสดงในประเทศไทยไม่เคยขาด จนค่อยๆ ซึมซับความรักในดนตรีคลาสสิคทีละน้อยอย่างไม่รู้ตัว

ก่อนที่จะเริ่มเล่นไวโอลิน คุณทัศนาเคยเรียนซอด้วงที่โรงเรียน ซึ่งเขาก็สามารถเล่นได้อย่างดีเด่น วันหนึ่งขณะที่นั่งฟังคุณพ่อสีไวโอลินอยู่ด้วยความสนใจ คุณพ่อก็ถามว่าอยากสีบ้างไหม คุณทัศนาก็ตอบว่าอยากคุณพ่อจึงได้ไปหาไวโอลินเล็กๆ มาให้ตัวหนึ่ง เมื่อได้ลองจับไวโอลินนั้นเป็นครั้งแรก เขาก็สามารถสีได้เลยโดยอาศัยเพียงพื้นฐานที่เรียนซอด้วงมาก่อนเท่านั้น คุณพ่อซึ่งมองเห็นพรสวรรค์ของลูกชาย และทราบถึงความมุ่งมั่นของเขาที่จะเอาดีทางด้านไวโอลินให้ได้ จึงได้สนับสนุนและส่งเสริมอย่างเต็มที่ โดยหาครูมาสอนไวโอลินให้อย่างจริงจัง จนเขาสามารถพัฒนาฝีมือขึ้นอย่างรวดเร็ว และได้เข้าร่วมบรรเลงไวโอลินกับวงดนตรีเยาวชนในที่สุด

เมื่อเรียนจบระดับมัธยมปลายจากโรงเรียนสาธิตปทุมวันแล้ว คุณทัศนาก็สอบเข้าเรียนต่อทางด้านดนตรีที่คณะศิลปกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และระหว่างเรียนอยู่ชั้นปีที่ ๑ เขาก็เริ่มเข้าร่วมเล่นดนตรีกับวง BSO เป็นครั้งแรก ครั้นเมื่อเรียนอยู่ชั้นปีที่ ๒ มีปรมาจารย์ทางด้านดนตรีท่านหนึ่งเดินทางมาประเทศไทย และได้ฟังดนตรีที่คุณทัศนาบรรเลงก็ถูกใจ จึงถามว่าต้องการจะไปเรียนต่อทางด้านดนตรีที่สวิตเซอร์แลนด์หรือไม่ หากต้องการก็พร้อมจะสนับสนุน ซึ่งคุณทัศนาก็ตอบรับโอกาสทองนั้นในทันทีอย่างไม่ลังเล เขาได้รับทุนให้ไปเรียนไวโอลินอย่างเข้มข้นที่โรงเรียน เมนูฮินที่ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ ซึ่งเป็นโรงเรียนสอนไวโอลินที่มีชื่อเสียงที่สุดแห่งหนึ่งของโลก และต่อมาก็ได้มีโอกาสออกติดตามอาจารย์ไปแสดงดนตรียังที่ต่างๆ มากมาย จากนั้นเขาก็ได้ขวนขวายออกตระเวนแสวงหาความรู้เพิ่มเติมจากสำนักดนตรีต่างๆ ในทวีปยุโรปอีกหลายแห่งก่อนที่จะข้ามไปเรียนต่อที่สหรัฐอเมริกา ซึ่งในทุกๆ แห่ง เขาก็ได้แสดงความสามารถจนได้รับทุนโดยตลอด

คุณทัศนาใช้เวลาศึกษาเล่าเรียนและเก็บเกี่ยวประสบการณ์ในต่างประเทศเป็นเวลากว่า ๑๐ ปี จึงได้เดินทางกลับบ้านพร้อมกับความมุ่งมั่นอย่างเต็มเปี่ยมที่จะกลับมาเป็นนักไวโอลินอาชีพเพื่อเล่นดนตรีให้คนไทยฟัง และเผยแพร่ดนตรีคลาสสิคในประเทศไทยให้กว้างขวางขึ้นกว่าเดิมโดยไม่ใส่ใจกับการขวนขวายหาทรัพย์สินเงินทองสร้างความร่ำรวยให้กับตนเอง และในช่วงนั้นเอง มหาวิทยาลัยศิลปากรก็เปิดคณะดุริยางคศาสตร์พอดี จึงได้เชิญเขาให้มาเป็นอาจารย์สอนไวโอลิน ซึ่งเขาก็ตอบรับคำเชิญนั้นอย่างเต็มใจด้วยความคิดว่าอยากจะให้ความรู้กับเด็กๆ ที่มีความตั้งใจจริงที่จะได้วิชา เหมือนกับที่ตัวเขาเองที่เคยแสวงหามาก่อน นับแต่วันนั้นจวบถึงทุกวันนี้ คุณทัศนาจึงมีงานหลักเป็นอาจารย์ประจำคณะดุริยางคศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร ส่วนงานสำคัญนอกเวลาราชการเขาก็คือการเป็นนักดนตรีประจำวงดนตรี BSO ซึ่งปัจจุบันเขาก็ได้ผ่านการสอบคัดเลือกให้เป็นหัวหน้าวงดนตรีวงนี้ด้วย

เพียงไม่นานหลังจากที่กลับมาเป็นนักไวโอลินในประเทศไทย คุณทัศนาก็ได้พิสูจน์ให้ทุกคนเห็นถึงความสามารถในเชิงไวโอลินอันไม่ธรรมดาของเขา จนเป็นเสมือนดาวดวงใหม่ที่ส่องประกายสดใสสุกสว่างในฟากฟ้าอันเงียบเหงาของวงการเพลงคลาสสิคบ้านเราขึ้นมาในทันที

ผมตั้งใจเลือกถ่ายภาพ คุณทัศนา นาควัชระ ศิลปินหนุ่มไฟแรงอนาคตไกลวัย ๓๒ ปีคนนี้ เพราะเล็งเห็นว่า ด้วยอุดมการณ์ที่ชัดเจนประกอบกับความสามารถ พรสวรรค์ และความตั้งใจที่เขามีอยู่อย่างเต็มเปี่ยม จะต้องส่งผลให้เขาเป็นนักดนตรีที่ยิ่งใหญ่คนหนึ่งของประเทศไทย หรืออาจจะของโลกก็เป็นได้ในวันหนึ่งข้างหน้า และในวันนั้น ผมก็จะพลอยอาศัยชื่อเสียงของเขาคุยกับใครๆ ได้ว่าผมเคยถ่ายรูปเขาลงสกุลไทยมาตั้งนานแล้ว และภาพๆ นี้ ก็คงจะมีคุณค่ามากขึ้นควบคู่กันไปกับความสำเร็จของ “คนในภาพถ่าย” ที่ชื่อ ทัศนา นาควัชระ นี้ด้วยเป็นแน่แท้